2 Japanse aanval

  
2.6 VERLIES VAN DE ARCHIPEL, december 1941- februari 1942

De Japanners hadden voor hun oorlogsmachine dringend olie nodig en hun eerste doel in de Indische archipel was dan ook het olie‑eiland Tarakan voor de oostkust van Noord-Borneo.

Op 30 en 31 december 1941 gingen bij de lucht-aanvallen 6 Brewster Buffalo's verloren. Die konden zich niet meten met een volslagen onbekende Japanse jager de Mitsu­bishi A6M2 Rei Zen of ­Navyo.

Na de luchtaanvallen was van het vliegveld weinig meer over. De twee laatste jagers vertrokken met de 6 bommenwerpers naar het veiliger vlieg­veld Samarinda II in het binnenland van Zuid-Oost Borneo. Twee Navyo's en een bommenwerper waren het verlies aan de andere kant.

Op zaterdag 10 januari werd de invasie-vloot gesignaleerd. Vanaf 4 uur 's mid­dags werden op het eiland alle olie installaties stelselmatig vernield, 's nachts stond alles in lichterlaaie. Tarakan werd verdedigd door 1300 man KNIL en Marinepersoneel met 5 kustbatterijen, 2 batterijen veldartillerie, 4 secties luchtdoelgeschut en een mijnenlegger. De Japanse vloot van 14 jagers, 6 mijnenve­gers, een lichte kruiser en 16 transportschepen zette diezelfde nacht ruim 6.000 man van de Sukaguchibrigade aan wal. Zij schenen de situering van batterijen en versterkingen goed te kennen: die lagen aan de zuid-west kant, de landing kwam aan de oostzijde.  

Op 11 januari trachtte de mijnenlegger de Prins van Oranje te ontsnappen. Het schip werd onderschept en getorpedeerd door een Japanse torpedojager en zonk in ondiep water. De ruim 120 drenkelingen werden op zee gemitrailleerd; wie kans zag levend aan wal te komen werd daar gefusilleerd. Slechts 6 man ontkwamen en werden later gevangen genomen.

Een tegenaanval werd op maandagmorgen om 5 uur met artillerie ingezet. Toen het veldgeschut eindigde, gebeurde er echter niets. De middag daarvoor hadden de Japanners zeer geroutineerd steeds vuurcontact uitgelokt. 's Nachts waren deze plaatsen door commando's beslopen en met messen en handgranaten werden veel verdedigers maar vooral hun commandanten omgebracht. Enige honderden zijn die nacht omgekomen; de situatie was hopeloos. Maandag 12 januari 1942 was om 12 uur de capitulatie een feit, maar de kustbatterijen konden toen niet meer worden bereikt: de telefoonlijnen waren doorgeknipt. De volgende dag bleek, dat 200 man in een geïmproviseerde stelling zaten op de uiterste zuidpunt van het eiland. Zij waren daarheen geslopen nadat zij hun kustbatterijen een voor een prijs moesten geven. Vanuit de laatste positie hadden zij de vorige middag nog twee Japanse mijnenvegers in de grond geboord en daarna ook de sloepen tot zinken gebracht. Dat gebeurde dus na de, voor hen onbekende, capitulatie.

De Japanse legercommandant oordeelde, dat de artilleristen daarvoor niet gestraft zouden worden. Dat lag niet zo voor de hand: maandag nog waren 30 KNIL militairen met de bajonet afgemaakt, omdat ze de vorige dag geweigerd hadden de Japanse troepen de weg te wijzen.

Een paar dagen later ontdekte de Japanse bezetter, dat van het olie eiland niets meer te halen viel, alles was grondig vernield. De marine commandant liet de artilleristen aan zich overdragen, na een soort van krijgsraad werden ze ter dood veroordeeld. Op maandag 19 januari 1942 werden luitenant Joop van Adrichem en zijn 215 man aan boord van een Japans schip gebracht, twee aan twee ruggelings aan elkaar gebonden en met mitrailleurs gedood. Hun lichamen werden in zee geworpen op de plek waar de beide Japanse mijnenvegers waren gezonken.  

De Japanners stuurden op vrijdag 16 januari 1942 de kapiteins Colijn en Reinderhoff naar de tweede olie-winplaats, Balikpapan aan de kust van Z.O.Borneo. De boodschap die ze meekregen was kort en duidelijk: als ook hier de olie installaties vernietigd werden, zouden alle Nederlandse officieren, soldaten en andere Nederlanders zonder uitzondering worden gedood. Na vier dagen bereikten de twee kapiteins Balikpapan, maar de commandant daar liet onmiddellijk de vernietiging inzetten.

Op 21 januari vertrokken de Japanners met 15 transportschepen uit Tarakan, beschermd door een kruiser en 7 torpedojagers. Deze vloot werd wel aangevallen: door de vliegtuigen uit Samarinda ll, door 4 oude Amerikaanse torpedojagers en door Nederlandse duikboten, de K-14 en de K-18, bekend van de wereldreis in 1936. Dat kostte de Japanners 6 transportschepen en drie patrouille­boten.

In de morgen van de 24e volgde de landing, maar alles wat voor de Japanners enige waarde kon hebben was vernietigd, en het garnizoen had zich teruggetrokken in het oerwoud. Enkele dagen later werden twee bestuursambtenaren op het strand onthoofd, 26 andere Nederlanders werden de zee in gedreven en een voor een gefusilleerd voor de ogen van de opgeroepen bevolking.

Op 23 januari 1942 hadden 28 Kawasaki Ki-21 (Sally) lichte bommenwerpers zonder jagerescorte een aanval gedaan op het vliegveld van de derde oliestad: Palembang-I op Zuid Sumatra. Dat werd verdedigd door 10 Curtiss Hawks, die 12 bommenwerpers ernstig wisten te beschadigen; met rokende motoren konden die nog ontsnappen. Van de Hawks landden er 3 met treffers: bij een was de lege benzinetank lek geschoten.

Op 14 februari werd de stad verrassend door Japanse para's aangevallen, de dropping was midden tussen de raffinaderijen. Hoewel later door twee compagnieën Javanen en Menadonezen de parachutisten werden verdreven, lukte het maar voor een deel om de vernielingen uit te voeren. De angst die was ontstaan na de berichten over de repre­sailles in de andere oliesteden, zat er diep in. Na twee dagen strijd bezetten de Japanners Palembang en Djambi.         

Singapore, de onneembare vesting, capituleerde na een beleg van een week op 15 februari 1942. Net als in Hongkong gingen de Japanners als beesten te keer: artsen, verpleegsters en patiënten werden met de bajonet vermoord, tweehonderd militairen gefusilleerd en vijfduizend Chinezen in zee verdronken. 

Het werd langzaam aan duidelijk dat de archipel in de tang werd genomen door twee sterke aanvalsvloten: de westelijke groep had het gemunt op Malakka, Singapore en Sumatra, de oostelijke op Borneo, met Tarakan, Balik­papan in het oosten en Bandjermasin in het zuiden. Dan was er nog een derde aanval, nog oostelijker op weg gegaan naar Celebes en de Molukken. Die was op 10 januari 1942 ingezet met landingen bij Menado.

Steeds meer berichten bevestigden dat de geallieerden van de Japanse wapens, de jachtvliegtuigen en torpedo's niet terug hadden.

Alleen op de Philippijnen gaven de Amerikanen en Philippino's de Japanners flinke tegenstand. Op Corrigedor werd tot mei 1942 doorgevochten. Daarvoor hebben de Japanners zich na de overgave gewroken op de krijgsgevangegenen. Bij de dodenmars op Bataan joegen zij 70.000 man met gewonden in een geforceerde mars over een afstand van 90 km. Wie niet mee kwam werd neergeschoten. Daarna volgde een transport in volgestouwde treinen: bij aankomst was 20% omgekomen.

Op Java werden de zaken nu beter aangepakt. Er kwam een algemene mobilisatie en grote schoolgebouwen werden gevorderd als legeringsplaats: overal verschenen de groene uniformen en de vrachtauto's. Er ontstond een tekort aan leraren: in haast werd iedereen opgetrommeld, die ooit een onderwijs-akte had gehaald, om de mobilisatie-vacatures weer op te vullen. Begin januari 1942 werd het onderwijs hervat, vaak in een onbekend gebouw  met veel nieuwe leraressen, waarvan de meeste er als huismoeders geen notie van hadden hoe de orde te bewaren.

De luchtbescherming, die na de eerste euforie in 1940 ­was verwaarloosd, werd weer opgezet. Schuilkelders werden opgeknapt en nieuwe bijgebouwd voor de scholen, langs de openbare wegen en door particulieren. Scholen, kerken en grote gebouwen werden groen geschilderd, straatver­lichting ge­doofd, auto's moch­ten alleen met geblindeerde koplampen rijden. Eerst werden de lampen blauw geverfd, later afgedekt door kappen met onderin een kleine, naar boven afgeschermde, lichtstrook. Om het risico van rondvliegend glas te ontlopen werden alle ruiten kruiselings afgeplakt met stroken papier, later ging daar nog het blauwe afschermpapier overheen.

Onze vliegers kwamen terug uit Singapore, verbitterd dat er zoveel kameraden waren neergeschoten door de Navyo's. In totaal had de ML, de luchtvaart-afdeling van het KNIL, daar al 21 toestellen verloren: 16 Glenn Martin bommenwerpers, eenzaam weggestuurd als verkenners, en 5 Brewsters.

Al op 3 februari werden Soerabaya, Madioen en Malang tegelijk aangevallen door in totaal 134 Japanse vliegtuigen. Madioen werd bezocht door 45 Japanse toestellen: 27 bommenwerpers, 17 Navyo's en een verkenner. De verdediging bestond uit 8 Curtiss Hawks, waarvan er 3 al bij de start werden neergehaald. De anderen beschadigden toch nog 5 bommenwerpers en moesten daarna doorvliegen naar Soerabaya. Twee Hawks werden daar door Japanse jagers getroffen: de motor van het derde toestel liep vast, de vlieger sprong er ongedeerd uit met zijn parachute, maar brak een dijbeen bij het neerkomen.

In de marinehaven van Soerabaya was de schade enorm. Bij die massale aanval die dag verloor de ML, de luchtvaartafdeling van het KNIL, 13 jagers en de MLD, de luchtvaart-afdeling van de Koninklijke Marine 12 vliegboten en drijvervliegtuigen.