3. DE JAPANSE KAMPEN

 

3.1 KRIJGSGEVANGENEN, maart 1942 - 1945

Bij de capitulatie op 8 maart 1942 van de geallieerde troepen op Java maakten het Japanse leger ruim 84.000 krijgsgevangenen: 65.000 KNIL-militairen en 19.000 Britten, Australiërs en Amerikanen.

Van de KNIL-militairen gingen ruim 42.000 in krijgsgevangenschap, waaronder ruim 23.000 niet-europeanen. Van de overige inheemse militairen werden er 15.000 geronseld als Heiho-hulpsoldaten voor het Japanse leger, 8000 ontsnapten of werden vrijgelaten.

Japan had de Conventie van Genève in 1929 wel getekend maar niet aan het parlement voorgelegd en ook niet geratificeerd. In 1933 verliet Japan doelbewust de Volkenbond. Talrijk zijn de meldingen van gevangenen, dat hun Japanse commandanten mondeling verklaarden zich aan de Conventie te zullen houden, maar de werkelijkheid was anders.

Direct na de capitulatie werden de militairen in hun kazernes geïnterneerd. Velen wisten de weg om 's nachts naar huis te ontsnappen om daarna voor het appèl weer terug te zijn. Vanuit Tokyo werd een strakker regime gedicteerd: voor het verlaten van het kamp riskeerde men nu de doodstraf. In mei 1942 zijn daarop in vele kazernes executies uitgevoerd. De slachtoffers werden in het kamp begraven, zij zijn na de oorlog overgebracht naar het ereveld Antjol.

 Ongeveer 32.000 KNIL-krijgsgevangenen en marinemannen werden in de gehele archipel overgebracht voor het verrichten van arbeid voor de vijand:

oktober                  1942     18.000  Birma en Thailand: spoorweg

april                        1943       3.500 Ambon en Flores: aanleg vliegvelden

okt'42 -sept           1943       4.100  Japan: kolenmijnen en scheepswerven

nov'43-sept           1944       6.800  Sumatra: Pakan Baroe-spoorweg, aanleg vliegvelden

september 1944     400  Singapore: aanleg vliegveld

De meeste slachtoffers werden geëist door de Pakan Baroespoorweg in Sumatra  en de Birma-railroad, waarvoor de krijgsgevangenen per schip aangevoerd werden.

 Het werk op Sumatra heeft vooral door de scheepsrampen een hoge tol gevraagd : De Junyo Maru, volgestampt met 4.200 romusha's en 2.300 krijgsgevangenen werd op 18 september 1944 voor de kust van Benkoelen getorpedeerd. Gered werden slechts 200 romusha's en 670 krijgsgevangenen. De ramp had 5630 slachtoffers geëist en was destijds de grootste scheepsramp aller tijden.

De spoorweg liep dwars door de rimboe van Sumatra, een tracé van 220 km over de centrale bergketen de Bukit Barisan. Dat betekende allereerst het vrijhakken van kampementen uit de rimboe en de bouw van onderkomens. Veel zwaarder was daarna het grondverzet in het gebergte, de aanvoer van zand en grond, de bouw van bruggen en het leggen van bielsen en rails.  Hiervoor werden verscheept 6.800 KNIL militairen en 40.000 romusha's. In totaal zijn hier 25.000 romusha's omgekomenen 2.500 militairen.

Het werk duurde 14 maanden en was gereed in augustus 1945. De spoorweg is nooit in gebruik genomen.

De Birma spoorweg had een lengte van 415 km. Het transport erheen ging per trein: vier dagen gehurkt in goederenwagons vanaf Singapore door het hele schiereiland van Malakka. Daarna 220 km in geforceerde dagmarsen langs een modderspoor, een stukgereden olifantenpad. Bij de spoorweg moest gewerkt worden in de rimboe; de kampementen moesten uit bamboe en atap worden gebouwd. Het werk was zwaar: 2 tot 3 kubieke meter grond of rots moest er per man per dag verzet worden. Het klimaat was moordend, de aanvoer van voedsel stagneerde herhaaldelijk en bij de medische verzorging moest men woekeren met wat men had. Verwondingen, infecties, het ontbreken van geneesmiddelen en gangreen maakten veel amputaties noodzakelijk

De geallieerden bombardeerden de Birma-railroad en de kampementen herhaaldelijk en beseften aanvankelijk niet dat in de kampementen krijgsgevangenen opgesloten zaten. Het werk duurde 10 maanden en was gereed in augustus 1943. Hieraan werkten 61.000 geallieerde militairen en 190.000 romusha's. Omgekomen zijn 15.000 militairen, waarvan 3.100 uit het KNIL, en tenminste 180.000 romusha's.

Na oktober 1943 zijn uit Birma ruim 10.000 KNIL-militairen opnieuw verscheept: 4.500 naar Thailand, 3.600 naar Japan, de overigen naar Singapore en Vietnam. Een nieuwe ramp was de ondergang van de Tomahoku Maru op 24 juni 1944 voor de Japanse kust. Hierbij verdronken ca 600 krijgsgevangenen en 1000 gewonde Japanse militairen.

In Japan werden de krijgsgevangenen ingezet in fabrieken en mijnen. De huisvesting en behandeling wat beter dan elders in de Pacific. Maar aan het einde van de oorlog vielen daar alsnog slachtoffers door de atoombom.

In de Molukken moesten vliegvelden worden aangelegd voor de verdedigingslinie tegenover Australië. Naar Flores, Ambon, Ceram en Horuku werden 6.200 Britse en KNIL-militairen  verscheept; van hen zijn 1.600 man omgekomen.

Het Japanse bewind was daar onnodig wreed en werd gekenmerkt door een stupide beleid. Enige honderden stierven tijdens de onmenselijke transporten, er vielen ook slachtoffers door geallieerde bombardementen en torpederingen. Bij de torpedering van de Suez Maru op 29 november 1943 kwamen 540 krijgsgevangenen om.

De geallieerden hadden de Japanse marine-code ontcijferd en een betere torpedo-ontsteking was in september 1943 ontwikkeld. Dit leidde tot een ware duikboten-oorlog. Het duurde echter tot september 1944 voor men begreep dat door de Japanners gevangen genomen kameraden massaal werden verscheept en daarbij verdronken. De geallieerden hadden niet verwacht, dat de krijgsge­vangenen zouden zijn samengeperst in Japanse schepen, die niet waren gemerkt met het Rode Kruis teken.

Een zeetransport was een ware verschrikking. Bloedhete scheepsruimen, waarin de gevangenen op stellages boven en op elkaar gestapeld waren; geen enkele medische verzorging, geen sanitair behalve enkele hangtoiletten aan de reling waarvoor steeds een rij wachtenden stond. Weinig voedsel en een vreselijke dorst door een permanent tekort aan drinkwater; brute willekeur van de bewakers die voor elk vergrijp dachten aan sabotage en de militairen in elkaar sloegen of executeerden. Daarbij kwamen nog de geallieerde luchtaanvallen en torpederingen. Na de ramp met de Junyo Maru en de Tomahoku Maru moeten hier nog vermeld worden de ramp met de Hokoekoe Maru bij Manilla en de Oriohoe Maru, die de overlevenden overnam. Deze transporten en de beide torpederingen vroegen 1850 slachtoffers aan geallieerde militairen.

In totaal kwamen bij de Japanse scheepstransporten 15.000 geallieerde militairen om, waarvan 3.600 afkomstig uit Nederlands-Indië.